
Kawl thli lawng, “lai dolh tih thlangphyn auh manawh; thlaanghing lawng dolh dengah thlangphyn auh ai”, ti. Khaw on ram thlaang lawng rawt vik dawng mai ah miphyn congna auh manawh; tede, canauthli miphyn tlo on zuva na (intermarriage) u tih khaw sakna dawng kalawng miphyn congna kh’voh kh’voh haa vetih auh ai – a ti ngaihna. He dawngah awlhyp awm. Miphun congna tak he me la awm? Pengram on thingraw lou-rii khaw-hyyn dawngah aw a awm? Me ah a awm? Thlaanghing dawngah a awm atah, metila a awmna? Metila ng’zakming u lah ai? Miphun pakhat lawng khaw-ram khyh thai nawh bal atah – sop thai bal nawh. Khaw-ram kawng kawlkalh tong de lah sih; thlaanghing kawng mah awl ka cawng kop ai.
Chin thli lawng a khaw a ram cehtak tih Norway, Denmark, Canada, Australia, America on New Zealand etc, ah khaw pawng khawnghak u lii. Hetila ramtlo ah zang zang pek u tih khaw sak parap he, pok heet veng Chin thli kah hailam ham hoihkhangna awm de, khat ben ah, Chin thlangphyn congna (social and cultural identity ) kh’voh kh’voh haa sak kungla khaw awm. Hetila khawsakna he thlaanghing lawng thlaangtlo pakhat dolhna phyn khat la awm. Lim (Burmese Python) lawng sazuk sakhi adolh angla ni a awm. Aka dolh kung hamla tah hoihkhangna mok awm de, dolh la aka awm thlaang ham la tah tamreen pon ni. Taluk, Filipinos, Vietnamese, Cambodian on atlo Asian thlangphyn thli kah ramtlo khawsak kawng thli byh veng – amah te lawng rihna on lakyngna pek.
Raina kawng thuina tah he ah ka bot sak ai. Tede, he kah raina kalawng metila n’loeih u thai ai? Pokna pakhat lawng: Matu lawng Matu zu na seh, va na seh. Thlaangtlo miphun on zu-va u the bol seh. Im khui kaw boih lawng mah awlka rip caal u seh. Mah awlka he lumlaa la sa u seh; Pathen awl on ca la rel u seh; baainak caakawk on mai aw thomthaina (technology) on cuihcangna (education) on mai aw mah miphun congna pawmsang seh; mah phungza angla khaw sa nawh tih rangpui kah pokna angla khaw aka sa nawh thlaang tah tamdengna (social punishment) awm seh – tila pok tih khaw a khaan. Hetila pokna tah “communism” on “socialism” thli kah pokna on lou u. Americanism lawng communist on socialist thli kah khawsakna on pokna he a ngaih u nawh.
Pokna atlo pakhat bal lawng tah: he ang raina tah thlaanghing boih lawng tawng ming ming ham koi la aka awm raina (common social problem) nih tila a huh. Thaihu thee aka sai thlaang byng te thawlh pelh bangtlang ouh la atu dawngah thaihu thee a sai kai – tina ben la pokna zahawh ceh sak la awm. Imbe louvai (social environment) on a imkhui kaw kah raina, cakaw on miphun boih nawh atah vangpui pakhat kah bouruak (achene) metila awm tila zakmingna (ecological perspective) on bi ana bi u. Hetila zakming na dawng kalawng thaihu thee saina (evil) he thlaang pakhat kah raina (isolated problem) byng la hu tlaih nawh tih rangpui kah raina (societal problem) la khaw a awm ti la ahuh. He dawng kalawng khat on khat zakmingna, khawdawpngaaina, reenna, khat on khat bawmcemna, thlaangkhawreenna on mingkauna (liberation thought) va law la awm. Kai miphun, nang miphun, nangca kaica ti tlaih ouhla, khaw-khat kaw-at on khawsak tih thlaangyawn pokna on khaw aka sa thlaangthli te “civil movement” kah mawtkung la ana khyh u.
Tedawngah, thlaanghing pumraw on muisaam thawlengna mailai dawngah byng thlangphun congna awm nawh. Hetila zakmingna aka khyh thli lawng: moibo on pokna (social behavior and ideology) dawngah ni miphun congna tak he awm ati. Thlaangbawk khaw Chinram ah khaw sa tih Chin thlaang angla cak-awk baai-nak van atah, khaw sa van atah – Chin thlaang a mingna van ai. Tedawngah “naturalized citizenship” tithli he ana awm hang. Miphun congna tah cak-awk on baainak, pengram on lourii khaw-hyyn dawngah byng awm nawh tih “hingna” dawngah ni a sop ngaila awm tila a pawm u. Amah hetah “egalitarianism” kah pokna on lou u; “capitalism” on “functional social theory” on khaw kalh u heet nawh. He kah pokna he Baibul on aka zoiikok hyyn ah awm tila khatsut lawng a zakming u.
