
Awlrokna
Mah thlangthli khaw thlangphun tlo khatsut van angla thlanghing tiisa congna dawngah awlpuikok la ng’hangdang u tih, Khrih thlangbol paisak la awm. Khrih Awltak on Baibul cangpuina he awlpuikok la ng’khyh u nawh tih tiisa congna dawngah hetila hangdangna on Khrih thlangbol tharaasakna (empowering) he kutsai pathen bawkna nih – saya Paul lawng ati (I Kor 3:12-15). Tede, Khrih thlangbol tak lawngtah tiisa miphun congna he Khrih thinglamtaai kah bibina lak pawmsang nawh – Baibul kah cangpuina Pathen Awltak he awlpuikok la a khyh u. Bawi sengpahrang David lawng khaw Judah phungza (Old Covenant) lak ah Khrih phungza (New Covenant) te a pawmsang bet (Psalm 119:105). Khrih ah thlanghing ryym tah he Dilai hamla tah thlanghing thai (Awlkhyh Thai) la awm tih he Dilai kah thlanghing thai (Awlkhyh Thai) tah Khrih ah Thlanghing ryym (Awlkhyh Ryym) la lat ana awm pe. Pathen pokna on thlanghing pokna tah lang (Isa. 55:8-9).
Classical Evangelical thli lawng he dilai hinghyn sak tih America ram paithaina he khaw tethli kah bibina on hingngamhna bro nawhla thum. Pathen lawng Matu ram ham Rev. Dr. Chan Thleng hawna dawngah Reformed theology kawng ng’zak u thai he Maturam ham byng myh la southern Chin thlangphyn pilnam rangpui thli boih hamla khaw zoutheenna a boukok pakhat la awm. Mah thlaang lawng “Theologian” pakhat ng’khyh u van pon ti kawi nih songbet ai. India kah Matu tim ah tiseh, Kawlram kah Matu tim ah tiseh, ramtlotlo kah aka awm Matu tim ah tiseh, tihin to, Matu “Theologian” tak ng’khyh u nawh hun. Cuihna tah cuihna byng lawng phu a awm sak thai.
Cangpuina on ongna paihyyn (Doctrine & Systematic Theology) he mah thlang thli lawng phu a awm sak u nawh atah, Khrih thlangbol mawtna on khawsak-hingna ben ah n’dalraa u vetih, mingthangna ham mailai, kawthlawpna on mailai, ahamca bi ngaihna mailai, taksa ben kah hy-ngaihna (worldly pleasure or materialism) ham mailai, thlangphun nokna ham mailai, thlangkhaal ngaihna ham mailai, awltak aka thum myh thlimsang-hingna mailai on nih khaw ng’sak u mailai vetih Pathen kawng ro ro he ng’ming u tlaih manawh. Ka ming van ng’ti u mai suide – ming nawh hun tong tong.
Khrih Thlangbol ongna paihyn kawng on Baibul kah cangpuina doctrine awlpuikok la n’khyh u nawhna hyyn rok ah thlangphun khat on khat yytena, bu khat on khat taksa salol ah khaal u thena, Pathen thlang atu la sak nawhna thli pungtaai lat vetih community ah rongna dyk ai.
Saya Chan Thleng kah Reformed Systematic Theology (Ongna Paihyn) dawng kah acathut adangah ka thlah. Calung khat khaw ka thaw nawh, amah ningla ka thlah. A tawibot cala thut thai tih Matu ca aka nok boih lawng rel tih zakming thai koi la a thut, theen!
Thangkopna dawngah pokna atlotlo
Thangkopna dawngah pokna atlotlo awm. Reformed thlangbol lawng awlthang theen zaakna dawng kalawng thlanghing lungbui ah Ciim Muithla lawng bi a bi tih thlanghing muithla aka dyk te kop a thawh, a thang sak. Thlanghing amah on amah thang kop thai nawh. Ciim Muithla bibina rangon ni a thang kop. Thangkopna tah ming thaila awm de, metila a thang kop tih tah thlanghing lawng ming thai nawh. Ciim Muithla kah bibi la a awm dawngah thlanghing lawng ming thai nawh de, a thang kop, a hing kop cong atah a hingna, a thangkopna te a ming, tila a thui. Tede tetila pokna aka awm nawh atlotlo pokna aka awm thli awm, tila a ong.
Pelagia pokna
Pelagia kah pokna atah thlanghing kah lungbui aka maawtkung tah thlanghing amah ni. Te dawngah thlanghing lawng a kawpok a thaw ham amah rang ni. Thawlhna ka sai ai, ka sai bol ai, a ti ahkhaw amah rang ni. thawlhna ka sai ai, ka sai bol ai, a ti ah khaw amah rang ni. Thawlhna sai myhla botheen thaihu a sai atah ahih tetah aka thang kopla awm thai. thawlhna khaw a ngaih tih a sai angla dongna khaw a ngaih atah a sai thai, ti.
Roman Cathlic Pokna
Roman Catholic thlangbol lawngah thangkopna tah muithla ben hinghangna byng myhla, dongsakna, thawlh khawdawp ngaaina ren thuum. Tekah thangkopna tetah baptisma huhna rangon awm. Patawng byng myhla vamothli khaw baptisma huhna rangon thnagthai u. Hekah thangthaina he po a kym thai atah cak suide, a kym thai nawh, ongna a cak nawh atah auh kop thaila awm, tila a pok.
Anglican pokna
Thangkopna dawngah Anglicanthli kah pokna he vai u the nawh. Thlaang khatsut (Puseyites) lawng Roman Cathlic kah pokna a bawng u. Tede khatbenah pokna pahih aka khyhthli awm van bal. Thlangbol on tuhkai u he thangkopna la aka pokthli awm tih thlanghing coongna roro thawleng panla awmna aka pokthli awm bal. Lamha kahhy lawngtah baptisma dawngah thangkopna awm pon, tila a pok u. Baptisma huhna dawngah muithla ben hingna khaw thawleng u pon, ti u. Thlangbol on tuhkaina a khyh u tih baptisma a huh u atah ka thang kop thlaangthli pon ni, tila a pok u. Judah thlaangthli lawng paipii saina dawngah zahhui reetna rangon Pathen cathli la a coong u van angla baptisma huhna rangon Pathen cathli la coong u pon, tila a pok u.
Lutheran pokna
Luther kah hubaang thlangvaang hy kah pokna khaw Roman Catholic kah pokna lungbui khuiah cing heet u nawh. Tede Lutheran thlangbol pum kah pokna atah Roman Catholic kah pokna on vai u nawh. Thangkopna tah thlanghing kah sai monih, tila a thui u de, patawng cuihthai lawngtah thangkopna te a thaana thai, ti u. Thlaang khatsut lawng atah baptisma huhna he thangkopna pon ni, tila nono a cangpui u bal. Awlthang theen rang byng on thangkopna awm nawh. Thlaang khat he azaaila khaw thangkop thai, ti u.
Arminian pokna
Arminian ti vengah thlangbol khat byng thuingaihna nawh tih, Kri lawng thinglamtaai dawng a dykna rangon thlaang boih hamla thlawnna lawngpui a awng pe. A tyk thlaang a awm monih. Tekah thlawnna khui teah thaa aka hyyrthli, bibi theen aka bithli kuun u thai. Thlawnna khuiah a kuunna u thai hamla a thangthai u hamla awm. Awlthang theen a hutuung u vetih ongna on thinkaw a thaw u hamla awm, tila aka pok boih te Arminian pokna aka bawng boihla awm.
Arminian pokna lawng atah thangkopna he Pathen kah sai byng nawh tih thlanghing amah byng kah saina khaw nawh ni. Thlanghing kah ngaih tykna on Pathen reenna awltak haih bawng u tih aka awm ni, ti u. Lamha cykah thlanghing kah bibina ango. Pathen kah bibi lamha tih thlanghing lawng a huah a vai monih. Thlanghing lawng amah kawngaihna angla a tyk vetih Pathen reenna lawng thangthaina a peek ai, ti u. Tede thangthaina, thangkopna he thlaang lawng aneppla a kym nawh atah auh kop thai, tila a pok u.
Modern Liberalthli kah pokna
Diklai cuihna on thlanghing cuihna awlpuila aka pok Baibul cathoomthli lawng thangkopna a pokna vai u the nawh. Tede awlpuila a pokna u tah thangkopna hamla awlpuila aka awm tah thlanging amah ni, ti u. Thlanghing lawng a thinkaw lungbui te a thaw tih Pathen kawngaih a sai atah thang kop thai. Khawbo ramlang theen saina rangon thang kop thai. Tede thangkopna te auh thai, tila a pok u.
