
Dr. Chan Thleng kah Pathen kawng (Theological) cathut thli he, Baibul aka cangheet nawh ham la tah yakmingham rai bet thai mai. Mah awlka oen cathut he vawhpui dawngkah cangvuui vawhca dawngah kaawng thil angla awm – yoei nawh. Thlangbawk awl oen cuihcangna, cathutna tah yangtih hoel hoel cet. Tede coengthai khui a theenkoek ngai la ka thut ai.
Saya Chan Thleng kah cathut thli he yakming yoei tare thai na ham, thuicaihna angtoekla “Footnote” a tawica oen bet ka tawm thil. Thuina-maiah, R.C Sproul mai aw, nawh atah, Descartes mai aw, Middle Ages Scholarship mai aw – kak na huh vengah na ngaihang nawh hamla thuicaihna “footnote” dawngah ka tuengsak. Aka ming sayathli hamla tah poei nawh de mahca bueng aka noekthli ham tah rel rai bet thai mai, ka ti dawngah ni. Pathen lawng vaan yotheenna oen van soep sak tare seh!
Pathen Mingna on Pathen Awlphawngna
Thleng, Chan. Ongna-Paihyn (Systematic Theology) published in 2013 – dawngkah.
Thangpui on Cuihcangna kalawng Pathen Mingna
Thangpui mingna (innate knowledge) on cuihcangna dawng kalawng mingna (acquired knowledge) dawng kalawng Pathen mingthaina tila pahih awm. Pakhatna tah thlanghing lawng a thang pek veng kalawng avan law pui thangpui cuihna ni. Zaan vengkah Grik thlangcuih Plato1 lawngkhaw thlanghing he a thangpui cuihna awm pon, tila a thui. Descarte2 lawngtah tekah Grik thlangcuihthli kah awl te patong a pai pui tih, thlanghing he a thang pek veng kalawng Pathen awm, ti mingna a khyh tila a htui van. Tede thlanghing lawng a pokthaina dauah aka awm tuk haw a ming thai monih, tila aka thuithli lawng te pokna te a olh u.
Apabena atah cuihcangna dawng kalawng mingna (acquired knowledge) dawng kalawng Pathen awm tila ming thaina awm, ti heni. thlanghing lawng cuihcangna a khyh tih te dawng kalawng poikthaina thinkaw a awm. Tekah cuihcangna rangon Pathen a phawngna u te a cang tih a pok. Tekah pokna, nainaawngna, zakmingna dawng kalawng Ciim Muithla lawng caihraula zakmingna te a peek tih Pathen awm tite a ming sak.
Pathen Awlphawngna
Acuila Pathen a Phawngna – General Revelation
Acuila Pathen a phawngna ti vengah diklai on vaan thaihu, vaan dawngah aka awm thla, aisi toklek nawh on, khawmik, diklai haan on a khuiah aka awm thaihu, tui khuiah aka awm thaihu lumnga boih, ramsa suva boih dawng kalawng Pathen a phawnna u heni. “Vaan dawngah aka awm thaihuthli lawng Pathen bawilenna a phawng u tih; khawhii dawngkah thaihuthli lawng akutsai bibi te a phawng u. Hin at cong hin at tethli lawng awl a thui u tih, ziin at cong ziin at cuihna te a tyng sak u” (Saam 19:1-2) tila Saam thuikung lawng a phawng angla Pathen kutsai thaihu lawng Pathen a awmna a tyng sak u. Dilai on vaan dawngah aka awm thaihuthli dawng kalawng Pathen awm ti mingna ni. Pathen tah a sai thaihu boih dawng kalawng phawng u de diklai he thawlhna lawng a dah khop pon dawngah thlanghing lawng thaihu sai dawng kalawng Pathen acaihla ming thai tlaih nawh. Muithla mik a pum pon dawngah Pathen kutngaw dawngah Pathen mume a tyng te hu thai tlaih nawh. Pokna on tah a pok kaa van de Pathen ming thaina tangtang pe thai naw. R.C Sproul3 lawngah, Pahten thaihu saithli he thlaang boih lawng hin rookah aty a awm khui rookah a huh u. Huh thaila aka awm vaan on diklai thaihu boih lawng Pathen awm tite thlanghing tengah haidan angla a huh sak, ti. Tede catah thaihuthli boih lawng thlawnkung Pathen kawng acaih la thui pe thai nawh.
Acaihla Pathen a Phawngna – Special Revelation
Acaihla Pathen phawngna tivengah diklai on vaan thaihu hawna on aw, nawh atah muimang ah aw, nawh atah huhsakna khat khat dawng kalawng aw acaihla Pathen lawng awl on a phawng u heni. Thlaang khatsut thli te amami kah paihyn, mingna, khawsakna, singzo ukna on aropla a awl te a thut sak, tih amah kawng te a ming sak. Awlpui kok amah mingna tah a Capa Jesu Kri diklai dawngah thlangthawlh thlawn hamla avan tuihna heni. B.B. Warfield4 lawngah, Pathen lawng thlaang boih tengah vaan on diklai thaihu dawng kalawng amah on amah te phawng u de, amah ming heet thaina hamla acaihla a phawngna u he tah a thlawn hamkoi thlangthawlhthli tengah ni, aphawng u, ti. Pathen lawng acaihla amah on amah a phawngna u hetah thlangthawlh tlang kop hamla a kamthlahna a awm dawngah ni. Thlangthawlh tlim dingriila aka awm te amah kah kamthlahna rangon thlawn, tlang kop hamla dungzaan kamthlah thilna te acykca veng kalawng awm pon. Tedawngah, tethli tengah amah on amah te a caihla a phawng pe u. “Aka ciim cawtbauh kap myhla a haaiah awm hamla diklai syn thlan veng kalawng mami te n’tyk pon. Amah kah aka theen awmngaihna, Kri dawngah kamthlahna a awm pon dawngah amah kah ahyp kawngaihna te mami tengah a tyng sak pon” (Efe 1:4,9). “U lawng Pathen hu vaai nawh de, Khat byng Khyhdyngynla aka awm Pathen, Pa tengah aka awm lawngah ahih te avan tyng sak pon” (Johan 1:18). “Arym veng atah Pathen lawng mami kah pahaamthli tengah tawnghathli hawna on atlotlola awl zahawh thlang a thui pe, tede tihinhang aty a bot ty veng atah a Capa rangon mami tengah awl avan thui pon” (Heb 1:1-2).
Dung tentan zunzan (Middle Ages5) vengkah diklai cuihcang thoomna on pokthaina dawng kalawng Pathen ming thaila awm tila aka pokthli (Scholastics) lawng diklai on vaan dawngah aka awm thaihuthli dawng kalawng pokthaina rangon Pathen kawng ming thaila awm, ti u. Tede Pathen kawng ahyp thaihuthli he metila khaw ming thaila awm nawh. Thuina maiah, Pathen Khat ah Pathum (Trinity), thlanghing la Pathen a coongna (Incarnation) on tlangna (Redemption) heangthli he metila khaw pok thaila awm nawh. Onna byng on nawh atah ming thaila a awm monih. Thomas Aquinas6 lawngtah diklai on vaan dawng kah thaihuthli dawng kalawng Pathen he phawng u paaide, hethli dawng kalawng Pathen acaihla ming thai tangtangla awm nawh. Acuila Pathen a phawngna u on acaihla Pathen a phawngna u dawngah atak bawk awm, tila a thui. Karl Barth7 lawngah, Pathen lawng amah on amah diklai on vaan thaihuthli, pokthainathli dawng kalawng phawng u. Te congah a Capa Jesu Kri dawngah va phawng u te a ming. Baibul he Pathen a phawngna u monih, Pathen amah on amah a phawngna aka van thuikung sausii ni, tila a thui.
———
1 Plato: Grik ram Athens khaw (BCE 427) ah thang. Aristotle kah cangpuikung saya la awm tih Socretes kah hubang pakhat la awm. Grik thlangcuih Plato lawng awltak kawng, mingna kawng, thlanghing khawboe kawng, pawlitik (nainganzii) kawng oen thlanghing muithla kawng thli a cangpui. Khawtlak Poekna (Western Thought) kah imtungpui pakhat la awm tih, dungyaan toe aka cak thaihu awm kheng aka ti kung nih. Thlanghing khawsakna kawng thli cangpui kung la awm.
2 René Descartes: 1596 kum France ah thang. French thlangcuih (French philosopher), scientist, mathematician la awm tih roengthai poekna (modern philosophy) lamha cuek pai sakkung la awm. “Kai ka poek, tedawngah, kai ka awm” (Cogito, ergo sum) aka ti te Descartes poen ni. Thlanghing cuihna oen Kanan thoemna (Geometry) bak ah mingna kawng, poekna kawng oen awltak kawng thli cangpui kung la awm.
3 Robert Charles Sproul (RC Sproul): American Reformed theologian/pastor la awm. 1939 kum Pittsburgh, PA ah thang tih 2017 ah dyk. Kumpacuut 20th kah Reformed theology thaa aka raa koep sakkung thlangcuih la awm. Ligonier Ministries kah founder la awm.
4 Benjamin Breckinridge Warfield (B.B. Warfield): 1851 kum Lexington, KY ah thang. American Reformed theologian, Princeton Sengim-Rym (tahe Princeton tah athai la awm) kah cangpuikung saya professor pakhat la awm. “The Inspiration and Authority of the Bible” cauk aka thutkung la awm. Khrih Jesu kawng, John Calvin kah cangpuina thli oen Ciim Muithla kah bibina thli pangpui kung saya theen pakhat la awm.
5 Middle Ages Scholastics (Medieval scholarship): AD kumpacuut 5th – 15th Europe ram kah cuihthoemna la awm. Bawkna oen Baibul mingna dawng kalawng ava law. Khrihca Thlangboel hing-khawsak poekna lawng a uk. Latin awlka oen cuihcangna ty la awm. Boethius, Canterbury kah Anselm, oen Thomas Aquinas mi kah cuihthoem poekna lawng thingkhoep tih mawtna ty la awm. Aristotle kah poekna, oengna oen poekthoemna roep hihna ty la awm. Hetila roepna oen poekna lawng upadi (law), tlawhnat hoeihsakna ben (medicine) oen thlanghing cuihna (science) tare tare pungtaai sak tih Renaissance Ty paisak khuegdeng la awm. Tecoengah, Roengthai cuihcangna (Modern Universities) thli pahoei ana awm hang.
6 Thomas Aquinas: 1225 kum Italy ah thang. Roman Catholic thlangboel thlangcuih (Catholic theologian and philosopher) pakhat la awm. Tede, diklai pengtawm Khricabu boeih lawng aka cuihkoek Pathen thlang pakhat paihuen ah akhueh u. Baibul kah cangpuina thli te Aristotle kah poekthoemna oen tuukik cangpuikung saya pakhat la awm. Thlangboel kah Siibawi (Doctor of the Church) tila noekna oen akhue u. Thlanghing cuihna kawng, Pathen cuihna kawng oen sii ben cuihna, upadi cuihna, thlanghing ram-khawsakna kawng thli, yaan thlangcuih poekna thli, yaan Europe ram cuihthoem-poekna thli te a dung thlangla pangpui kung oen cangpui kung saya theen la awm.
7 Karl Barth: Kumpacuut 20th kah mingthang kok cangpuikung (theologian) pakhat la awm tih 1886 kum ah Switzerland ah thang. Switzerland ah thang de Germany ram ah cuihcangna oen aka roeng thlangla awm. Athe ben ming aka thang Ralbawi Adolf Hitler aka doh thlangla awm. Thlanghing cuihna aka pawmsang thli aka doh kungla awm. Pathen kawng (doctrine of God proper) oen Khrih Jesu kawng (Christology) awlpui la acangpui. Pathen cuihna (Biblical revelation) te thlanghing cuihna (Empirical inquiry and Secular reasoning) lawng uk thai manawh, ti. Pathen kah ukna aana, Pathen kah areenna, Pathen kah awltak oen Baibul dawngkah Pathen awlphawng thli te awlpui la pangpui kung oen cangpui kung saya theen pakhat la awm.
