Baptist thli he Baptisma pekung Johan ty veng kalawngah ana awm u roe poen, khatsut lawng ati. Tetila awmna kawng ca dawngah thutheetna (expert-supported findings) awm nawh tila Baibul cathoem thli lawng a oelh. Baptist he me kalawng atawng kai? Poek haihna khueh u lah sih. Research paper nawh dawngah reference ka thum sak tlaih nawh. Atawi ngaai la ka thut ai.
Thlanghing cuihna kungsut tah Europe ram kalawng atawng. Te kalawng diklai killi ah pungtaai khuengdeng la awm.
BC kum 753 April 21 ah Romulus lawng Rome ram a pai sak cuek tila a thui u. April 21st he Rome birthday la tihin toe a hawna u. Tevengah, Rome tah empire pakhat la pai thai nawh hun. Roman Empire tah BC 27 Augustus (Gaius Octavius) dung kalawng atawng tih AD 476 ah boet. Julia tah Augustus kah a nuham (a manu ben) la awm. Julia tah Julius Caesar kah a nganu kheet (aham) la awm. Augustus (Gaius Octavius) tah Julius Caesar kah aca la awm ai. Aboetna ben ah Roman empire he khawtlaak ben oen khawlaw ben tila pahih la pek ahih. Roman empire tah AD 476 ah boet tivengah Khawtlaak ben Roman empire te ni a thuingaihna. Khawlaw ben Roman empire (Byzantine empire) tah AD 1453 to cak. Byzantine empire kah khawpui tah Constantinople la awm. AD 1453 ah Ottoman empire lawng Constantinople khawpui te Istanbul tila ming thai apeek. Instanbul tah tahe Turkey ram kah khawpui la awm.
Jesu he AD 30 – 33 yuyan ah thinglamtaai dawngah duek. Tecongah Khrih thlangboel he Jerusalem kalawng Judea, Samaria oen diklai peng tawm ah taperh heh khawnghak ang tala pungtaai la awm. AD 110 ah diklai pengtawm (universal) Khrih thlangboel boeih aka hawp ming pakhat te Khrih thlangboel ahamca Antioch kah Ignasius lawng a hawna cuek la awm. Tecoeng kalawng tah Khrih thlangboel boeih te Catholic thlangboel tila ana khue u. Catholic kah a thuingaihna tah “universal” tila awm – he diklai kah Khrih Thlangboel boeih ti ngaihna nih.
AD 395 ah Roman empire tah pahih la phuk pek ahih: West Roman empire (Rome – Milan – Ravenna) oen East Roman empire (Byzantine – Constantinople). Khawtlaak ben Rome ram lawng Latin awl he Pathen koeh bawkna ben ham a hawna tih Khawlaw ben Rome ram lawng Grik awl te a hawna u. Rome empire kah pawlitiks (nainganzii) lawng Khrihca thlangbol hamla thawlengna moek avan khuen. Tede thlangboel khui ah pek bona tlek awm nawh hun.
AD 1054 atah Khrih thlangboel he pahih la ana pek u: Khawtlaak ben Rome ram kah Khrih thlangboel oen Khawlaw ben Rome empire Khrih thlangboel. Khawtlaak ben te Pope lawng a uk tih Roman Catholic Church ming oen mawt la awm. Khawlaw ben tetah Eastern Orthodox Church tila ming bunh tih Patriarchs lawng mawt la awm. Catholic kah a thuingaihna tah “universal” tila awm tih “Orthodox” kah a thuingaihna tah “doeng” tila awm. Tedawngah, Khrihca tak la na awm atah catholic thlangboel la na awm tila catholic kah a thuingaihna on thlangboel te ming a bunh – amah tetah Roman Catholic Church kah bu mawtna la awm. Orthodox lawng amami oen amami te Jesu amah kah cangpuina ning angla (doeng) aka cet Khrih thlangboel tak tila apoek u. Tetila Khrih Thlangboel khui ah peekbona ana awm hang.
Baptist thli kawng thui hamla awm poen dawngah abot ben kawng ka thut poen ai.
Asaw kah angla, Roman empire (West) tah AD 476 ah tlim. Byzantine (East Roman empire) tah 1453 to la cak. Tevengah Italy ram tah German miphuen thli lawng noe noe raina a pek u. Rome empire a tlim na ben tue la khaw awm veng Rome kah Pope Gregory the Great lawng AD 597 ah St. Augustine (Hippo kah Augustine nawh) te England ram (Britain) ham missionary la a tuih. Tecoengah England (Britain) ram ah Khrih thlangboel pungtaai la awm. St. Augustine tah England ram Canterbury kah lamhacyk Archbishop la awm. English miphuen Celtuih St. Augustine of Canterbury tila diklai pum lawng a noek. Hu la tah Catholic thlangboel lak ah Anglican Church (The Church of England) a thaa raa hang. Tecoengah “The Sun Never Sets on British Empire” tila Britisha empire la ana cong hang. Khaw ram huurna dung (colonial era) ty ah diklai pengtawm ah Pathen phung pai sak kung empire pakhat la awm.
Teveng Europe ram tloe thli ah thlangboel tlaih paanna thli noe noe a sai u. 1517 ah Germany ram Wittenberg ah Martin Luther kah mawtna ka khui ah thlangboel tlaih-vawngna (reformation) noe noe a awm. 1519 ah Switzerland ah Ulrich Zwingli; 1530 yunyan ah France on Switzerland ah John Calvin; 1550 yunyan ah Scotland ah John Knox mi te ana awm hang.
Baptist tah England ram ah tawngcyk la awm. John Smyth oen Thomas Helwys mi kah bibina (1609 – 1912) rangoen Baptist tila pai hang la awm. Baptist ongna dawngah Germany, Switzerland on Netherland (Dutch miphyn thli) ram Anabaptist thli kah cangpuina thli thum (influenced). Tede thlangboel paina kawngah Anabaptist oen tuhkaina awm nawh. Kum 1609, England ah Smyth lawng Baptist thlangbol a pai sak. Tecoengah raina atawng (persecution) dawngah Netherland la heng tih Amsterndam ah English Baptist thlangbol a pai sak. 1612 kum ah Thomas Helwys lawng London khaw tengah Baptist thlangboel pai sak van bal.
England ram King Jame I dung ah thlangbawk khatsut tah tahe Virginia, America ah khaw-thai sa tih ana awm u – Jamestown ah, kum tah 1607 la awm. American history dawngah Jamestown, Virginia colony tite amah he poen ni. He kah King James I lawng 1611 ah ming thangkoek Baibul caleh project pakhat ana coengsak – amah tetah King James Baibul la awm (Anglican Church/Church of England kah ming thangkoek Baibul Caleh). Virginia colony thlangbawk thli lawng Nainganzii oen cipuazii awlpui la a khueh – Pathen ram ben bibina kawng awlpui la khueh u nawh. Teveng tue ah England ram ah Anglican Thlangboel aka ngaih nawh thli moen awm. Anglican thlangboel lawng Khrih thlangboel thli raina a pek. Tedawngah thlangbawk thli America ram ben la khat coeng khat a cet u.
Pathen ben thaa aka raa hue phuen thum England kalawng America ah avan pha u. Tethli tah:
- Pilgrims (separatist Puritans) – 1620
- Puritans (non-separatist) – 1630
- Quakers thli la awm – 1681
1620 ah May Flower tuisamphaw on America ram avan pha u. Plymouth colony khaw-thai aka sak hue la awm. Pathen ming oen aka law thli (Pilgrims) separatist Puritan thli la awm. He thli lawng Anglican thlangboel he ceh tak law law sih; aka doeng aka ciim Khrih thlangboel thai pai sak sih aka ti hue la awm (separatist Puritans). 1630 ah tuisamphaw tloe oen America ram avan pha u tih Massachusetts Bay colony khaw-thai aka sak hue la awm. Hethli lawng Anglican thlangboel ceh tak law law ham tah ngoe nawh, tlaih paanna nih angoe aka ti hue la awm (non-separatist Puritans). He thli lawng Pathen mingna he thlangboel khui ah bueng boet sak hamla thui u nawh, Pathen awltak oen bran bibi thaina ham toe a thui u. Pum im bueng ah Pathen ming phoeih oh la society (pawlitiks oen sipuazii) a pum boeih lawng Pathen ming oen khaw kaan seh tila a cangpui u. Ahu latah Plymouth colony te Massechusette Bay colony dawngah abet pe. 1681 ah Quakers thli America ah avan pha. Puritans thli he Reformed kah cangpuina oen aka cet thli la awm. Khatsut lawng ngaih u nawh. Massachusetts Bay colony tah Puritans thli lawng a uk rap dawnah Anglicans, Baptist, Quakers and atloe Khrih thlangboel thli lawng raina moek ana tawng u. Tedawngah, Quakers thli lawng (William Penn lawng mawt) Pennsylvania khaw-thai a sak. Baptist founder Roger Williams lawng Rhode Island a pai sak tih 1638 ah America ram ah lamhacuek Baptist thlangboel te a pai sak la awm.
US independence adang coengah US kah Baptist thli lawng Triennial Convention te 1814 ah a pai sak tih ram khui oen ram leng ah Baptist missionary a thlah pe u. Adoniram Judson aka tuih kung tah Baptist thlangboel nawh. Tede Kawlram ceh tawmca ah Baptist la ana coeng tih India kah missionary ming thangkoek William Carey lawng Judson yuva te tuinuemna baptisma a pek. Judson aka tuih kung tah the American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) la awm – Baptist nawh. ABCFM he Puritans kah a cathli (Reformed, Presbyterian, Calvinist etc.) la awm. India a pha veng Baptist la a kuun vik hih dawngah ABCFM kah bawmna Judson yuva lawng dang hih tlaih nawh – tede bawmna awm nawh atah Pathen bi bi thai nawh dawngah, Judson yuva lawng Pathen tengah thangthui hih tih US kah Baptist thli ata nawlh pe. Te dawng kalawng Triennial Convention te 1814 ah US kah aka awm Baptist thli lawng a pai sak la awm.
Saal (slavery) kawngah US nainganzii awlpungna tare tare ana awm hang. Amah te lawng Baptist Khrih thlangboel khui ah awlpungna awm dawngah 1845 ah Baptist thli pahih la phuk a peek u: Southern Baptist (Southern Baptist Convention) oen Northern Baptist (American Baptist Churches-USA). SBC member he 12.7 million tluk law tih; ABC-USA member tah 1.1 million boekca ni alaw. Diklai pum Baptist bu boeih tim ah aka bokoek Baptist bu tah SBC la awm. US rampum kah Protestant Khrihca thlangboel aka bokoek la khaw awm.
US kah Baptist Thlangboel
- Southern Baptist Convention (SBC): largest, conservative and mission-focused
- American Baptist Churches USA (ABCUSA): more liberal
- National Baptist Convention, USA (NBC): largest Black Baptist
- Natioinal Baptist Convention of America (NBCA): African American (Historically)
- Progressive National Baptist Convention (PNBC): fundamentalist, unaffiliated
- Independent Baptist Churches: founde during civil rights period
- Cooperative Baptist Fellowship (CBF): moderate break away from SBC
- Reformed Baptist: Reformed, Calvinistic
SBC Oengna Paihuen oen Minglar Thli
- Huta lawng pastor/senior pastor bi thai nawh
- Camaw rawk sakna (abortion) pawm nawh
- Huta oen huta – tawngpa oen tawngpa yuva la awmna pawm nawh
- Oengna paihuen ben ah Reformed oen khat angtoek – tat ling lawng nawh
- Baibul tah soep tih doeng – Pathen Awl
- Billy Graham, Jimmy Carter, Charles Stanley, Beth Moore, Charles Spurgeon, Adrian Rogers, Al Mohler, James Boyce
ABCUSA Oengna Paihuen oen Minglar Thli
- Huta lawng khaw pastor/senior pastor bi thai
- Camaw rawk sakna (abortion) khang heet nawh
- Huta on huta – tawngpa oen tawngpa yuva la awmna khang heet nawh
- Oengna paihuen ben ah tat ling lawng bet
- Baibul tah sop tih dong – Pathen Awl. Tede Liberal ngaai la cet.
- Martin Luther King Jr., Walter Rauschenbusch, Roger Williams, Tony Campolo. Adoniram Judson he ABCUSA oen yoei u bet tila khatsut lawng ati.
SBC kah official website: Southern Baptist Convention
ABCUSA kah official website: American Baptist Churches USA
