Khuena awl yak oen bibina (vocational)
Pathen koeh-bawk thli (worshippers) lawng khat la a boel u the – vangat la khaw sa u. Community pakhat la tuun u tih cuut u haih. Oengcathli (worshippers) lawng Pathen kah khuena awl aka ya thlang lawng Pathen bi rip abi u (example: monk, priest, nun etc.,). Pathen oen pumpak laklaw ah thawlengna (deep personal religious experience) awm coengah Pathen kah khuena awl ka yak tila koe koe ati u ai. Thuinamaiah, tlawhna hoeihna, dalh duekna, raina khat khat kalawng loeihna, cuihna tare soep hangna (thawlh yuutna) – thli he nih.
Thlangping lawng Pathen kah khuena awl a yak pai cawi ni, pawm pe sih (recognize) a ti u coengah saya la, pastawr la, bu khui ah mawtkung la a na khueh pe u tih Pathen bibikung paihuen ah a awmsak u, a ruem awm sak pe u, a pawm pe u. Thlangping oen bibikung he yu-va angla awm. Khat oen khat oeih ati hih coeng thloeih atah duekna bueng lawng pek thai la awm. Khat kah thawlh khat lawng adah pe. Khat oen khat upvoetna khueh muehla Pathen bi te ana bi u. Bibi phu (lakhah) awm nawh, ayoe la bi de yoe nawh – thlang haiah mikhai adang, kawkhui ah khuek tina, ngaimawngna adang, hingkhui awmngaihna soep (meaningfulness).
Tede, thlangboeih lawng Pathen kah khuena awl ka yak ti thai la awm. Soeng on soeng nawh meang lawyer lawng khaw prove thai nawh. Pathen oen pumpak laklaw kah thaihu la awm dawngah ahawng aw, atak aw thlanghing thlawk oen yakming lek nawh, ming pe thai nawh. Thlanghing he thailatna oen be poen dawngah “Pathen awl ka yak” ti thai parap la awm.
He ang khuena lawng Pathen bibikung he cuihcangna (formal education) ngoe nawh. Cathut thai khaw herh nawh. Phungthui oen thangthui thai atah, a awlthui aka hutung thlang awmna huen roek ah ahih ham bibina boet tlaih manawh. Cakaw ping tih miphun aka zahawh thlang, thlanghu ah bung bung aka vai parap thli awmna huen roek ah ahimi ham bibina awm poepa ai. Ca ming oen ming nawh – awlpui nawh. Degree khueh oen kueh nawh – awlpui nawh. Tede, awlthuina, moeiboe ramlang, hingciimna khueh oen khueh nawh thlangping lawng nainawng tih thlangping tim ah pawm tueng koek la awm ati u atah – bibikung la ana coeng. Hetila poekna tah yaan kalawng Middle Ages (from Ancient to Medieval periods) toe tetila te awm.
Langya la bibina (professionalism)
Medieval dung he CE kumpacuut 15th yunyan ah boet. Tecoeng kalawng thlanghing kah cuihna oen khawsakna voeh voeh ana roeng hang. Pathen kah khuena awl ka yak ti bueng oen khoek tlaih nawh. Huut lawhna oen thlanghai ah langya la (with commitment publicly) bi thai aherh ti thli he ana awm hang. “Profess” tikah awllung dawng kalawng “professional” tila yakmingna thli ana awm hang. Kawthlawpna mailai oen tlaih oh la, kamah ngaih vengah ka bi ai ti tlaih oh la – thlangping kah ngoengaihna thli te huut a lawh pe u sak. Atheen la, taaima cala thlangping ham bi seh (professionalism) ati dawngah, formal education cuihcangna, thoemthaina, mingkauna herh poen. Pathen kah khuena awl ka yak, pumpek ka ngaih tina mailai oen dang tlaih nawh. Tangka hawna herh poen, tui-hai bills thli peek aherh poen. Thlanghai ah hinyahkap koei la khawsa herh poen. College, University oen education thoemthaina herh poen. Tedawngah bibikung thli he mingtheenna dang, ngaimawngna dang ti oen khoek tlaih nawh – lakhah (tangka) pek herh van poen. Acuekca vengah “professional” kah asullam tah “thlanghai ah langya la phawngna” ti he nih. Ahuep la oeih, theen ti mailai tlaih oh la; thlangping haiah oeih, theeen tila ka tangna rap, ka vai tak badai tila phawngna “profess” te a thuingaihna. Ahula tah, bu khui kah bibina kh’voeh kh’voeh pungtaai hang coengatah “alengkah tangka dang ham bibina” la ana coeng hang – amah he tah modern dung “Professional” kah asullam la awm. Sibawi bi, Engineering bi, Saya bi, Social worker bi, Bishop bi, Pastor bi, Father bi – ti thli he “professional” bi tila thui thai la awm. Tedawngah bungkhutna la awm, tangka khaw dang, tede – thlanghui ah awm tih bibi a here, cuihcangna a herh, mingkauna aherh, thoemthaina a herh – employment (professional job) pakhat la awm dawngah.
Bungkhuutna bi
Free la Pathen bibina (vocational) he acuekca vengah bungkhuutna bi nawh nih. Pathen kah khuena awl ka yak tina dawng kalawng imkhui kaw ham oen mah ham ang bibina dawng kalawng asullam thaw tih tahe mami dungatah bungkhuutna bi (vocation) tila yakmingna te ana awm hang. Vocation training, vocational school/trade school – ti thli he nih. Bungkhuut thaina ham thoemthaina khat khat ati ngaihna la awm. Tede, athuingaihna tak tah “vocation” tihe “calling” la nih awm. Meang bi na bi veng na kaw khuek na ti? Tangka dang oen dang nawh; thlang lawng a theen la thui oen thui nawh; bungkhuut thai oen thai nawh te kawlkalh ah khueh de – atu meang bi na bi veng ngaikhuekna na dang? Saa-vai mekaap aw, tui hawi aw, baw-lung luemhangna aw, sengim catuk-saya aw, thuina mai ah. Acuekca vengatah “professional” khaw “profession” – “thlanghai ah langya la phawngna” “awlkaamhna” tila ni awm. Pastor saya, hotu, father, priest, nun ka bi ham awl ka kamh, ka taap – “commitment” tila ni a awm. Ahu la tah bibi ham hoepna “professionalism” (modern meaning) tila ana awm hang. Thaihu aka tlaih thai thlang mailai vat mueh la, thaihu rawk veng aka tlaih thai bi ham “aka hoep thlang” – separated or professional (aka thoem tak) te mah vat hawn sih, koe koe ng’ti u ng’aw. Khatsut bi tah bungkhuutna bi (professional job) la khaw awm tih kawtluepna pekung bi (vocational) la khaw awm thai.
He kah bi phunthum kawng yakming heet nawh atah: bu khui ah, community khui ah, family khui ah tawhsina oen awlpungna thli tare tare ana awm sak ai. Vocational (calling) oen professional (employment/job) kah original meaning oen modern meaning yakming te theen.
