
He diklai ram he khaw-tlaak (western) oen khaw-law (eastern) ben tila pahih la pekbo tih zakming thai la awm. Tedawngah he diklai ram tah khaw-tlaak noek nawh ram ng’ti u thai la awm. Khaw-law ram ben ham khawthaih ty tah khaw-tlaak ram ben ham khaw-zin ty la awm. British empire tah khaw-tlaak oen khaw-law ram ben bawk hil kau dawngah British empire he ‘khaw-tlaak noek nawh ram’ tila a thui u.
1947 ah India ram lawng British bran teng kalawng Indepence a dang. British bran kah mawtna oen ukna lawng tahe India ram Northeastern (khaw-law khaw-lyyn ben) hil tah India ram khui thum thaina ham a oelh pe nawh. Naga-Manipur-Mizoram khawrii ah India ram boet sakna ham kawngah a oelh pe tlaih nawh dawngah, Rakhine ram, Kachin oen Chin ram toe India ram kau thai tlaih nawh. Bama (Kawl thli) lawng Independence dang ham heh a zawm de Kawl thli byng ram pakhat pai sak parap ham tah British bran lawng a oelh. Te thlan ah Shan oen Karen thli lawng khaw Independence ana bih u roe poen. Aung San lak ah naingazii aka ming cathoem thli (thuinamaiah, Kalung U Saw oen atloe thli) awm. Tede, Kawl tim ah Aung San tah ming lar koek la awm. Kawl thli he zaan kalawng sengpahrang kah mawtna oen khaw aka sa noek miphun la awm. India ram dawngah aka thum nawh miphun zitca poh Aung San lawng a khy. Tetila miphun tloe oen kawmh haih (pyithawng-suh) Union of Burma tila ram thai pai thaina ham British bran thlangcuih thli lawng ‘advice’ apek te khatsut lawng a ngaih u nawh de Aung San lawngtah ‘amen’ a peek tila khaw — khatsut lawng a thui. Soeng voek mai thai. Tetila asai toeng loeng dawngah, Aung San kah mawtna hui ah, 1947 Pang Long khaw ah bran phungla Kawl thli oen Miphun zitca thli taai u the khawhin te tihin toe ah Kawlram kah Pyithawng-suh (Union Day) la phat hawna u la awm. Tecoengah, 1948 ah Kawlram (Union of Burma) lawng Independence a dang.
Thlang phyn-tling oen khaw sa haih sih ti atah mah kah ngaihna byng oen ram mawt thai nawh dawngah, soepbir nawh de, aka theenkoek thlanghing ukna laawngtah Democracy he ni tite caming thlangboeih lawngtah anoek u ai. Ka khaw, ka ram oen ka miphun, ka awlka oen ka Pathen aka ti mangkhak Kawl Extremist thli lawng Aung San kah Democratic idea – Union of Burma te a ngaih u nawh dawngah abi haih paza Gen. Ne Win lawng Aung San thlangtheen kah Democracy mawtna te Ralkap ukna ben la a hoei pe lat tih 1962 ah Kawlram a tui la doeih a tle sak la awm. The State Law and Order Restoration Council (SLORC) tila veng, The State Peace and Development Council (SPDC) tila veng ming thawna oen Kawl Extremist mawtkung Ne Win-Than Shwe dung kalawng tahe Ralkap the kah mawtna (Military Junta) dung pha la awm.
Educated generation (caming mino thli) dungatah Kawlram democracy kah theenna, zaina, didipna oen zalpawna thli te a huh u thai tih a yh u tloel poen dawngah Aug 8th, 1988 ah dyr pawk khyngdeng la awm.
Khrih thlangboel lawng Democracy mawtna laawng caksak nawh mai thai; tede, Democracy ukna lawng Khrih thlangboel ham he lai ah taksa-muithla hingkhawsakna ben ah zalpawna a awm sak. Ralkap mawtna (Military government; Authoritarian) lawng amah te ang thaihu awm sak thai nawh.
Democracy tevengah “demos (the people)” oen “kratos (power/rule)” Grik awllung zakmingna doek byng oen khoek nawh. Democractic poekna lawng thlangping oen a roeprawi cala metila khaw sa haih thai ai ti he nih. Thlanghing mingna boeih lawng nu oen pa rip ng’khyh u. Nang nu, nang pa ti oen ng’khi u tih ng’tawh cingngawng u poen sih aw? Cuun haih maza-manau nawh te thlangtloe vangtloe thlang ti oen hoet u poen sih aw? Ka cakaw ngai, ka imkhui ngai, ka miphun ngai, ka imlo oen ka mawtaw ngai tikah poekna ben kaw-ceekna lawng Ne Win oen Than Shwe Kawl Extremist thli kah poekna party la a awm sak ai. Ca dawngah ng’cang u te hilh u boel sih. Hinta 90000 oen Bumba — Bumba lawng teng khoep pe dawngah dyk toe thikat la mami byng khaw sa u hawn sih, lungna u the sih aka ti Hinta 90000 lawng amami oen amami teng u the tih miphun milh sak kang te, na hilh poen aw? Zesu lawng, “U khaw amah kah hingna te aka lungna lawngtah a thlaawng ai” (Johan 12:25). Lai hingna oen vaan hingna kawng Zesu lawng a cangpui. Pathen awltak la awm dawngah, amah te lawng, taksa hingna ham khaw cuihna oen zakmingna pahoei a pek. Mah ham byng ng’ pacaw khing atah, ka cakaw ka miphun ng’ ti u khing tih lawkih thlang, vangtloe oen miphun tloe lungna thai nawh atah (te thli ham zawn poek pe nawh atah) mami kah imtheen sakna thli he, nikhat cankhat tah, Pathen doengna khawmin lawng avan doek ai — cak manawh, manthui manawh, awm poe manawh haa zip ai, ati ngaihna.
