Eternal Agora

Photo by nieves on Pexels.com

Zinan hai-tui myhla hai-im vang thai nawh. Zinan nawh atah seh thaihu boeih oen tuisamphaw oen vaan samphaw khaw thoeih-tat thai nawh. Tlanglawng oen lawng, mawtaw oen atloe tloe — zinan nawh atah abi bi rip u thai nawh. Tethli boeih dym sut mai kawinih lai thlang boeih lawng raina a tawng u ai — supply chain crisis. Khuthlu thing thlingthloek veng khuthlu thaih ruul ph’roeng angla lai hing awmtheenna ruul ph’roeng parap thai. Haisyp dawngah raina ng’tawng u ai. Tangka khyh moek de thaihu ng’lai thai u tlaih manawh.

Tedawngah khatsut lawng zinan he sui mym “black gold” ati u lawt. Zinan tona lawng khawra oen lai rawk sak aka ti thli lawng “thli”, “tui”, “khawse” oen “nuclear energy” oen tlyp thaw thaina ham a zawm u de khatsut lawng a oelh — a ngaih u nawh.

Tetihvanangla, mami dung thai (modern) ty kah zinan tah “data” nih ati. Data tah atu nym? Mah awlka oen data thuicaihna ham rai tangkik. Tede zawm lah sih. Thlanghing oen thaihu phyn soeprep kah a kawnglam tiham awm mai. Thuinamaiah, raisii nga kah a kawnglam khatsut tah: amingah raisii, talam a cak tih tuidang lungkep ah a kyp poepa; reu heet tih thuui-an oen hoep heet tih mica buh oen meh thil haih atah tui tangkik — tihe nih. Soeng oen soeng nawh lak ah akawnglam (data) te awlpui ngai. Akawnglam ming coeng dengah soeng oen soeng nawh thui thai la awm ai. Google, YouTube, Facebook oen X (Twitter) tethli lawng thaihu soeprep kah akawnglam moek akhyh u dawngah diklai a uk u tih tangka hawna u lek nawh toe bawi u. Tekah data (kawnglam) te users (mami) teng kalawng dangla awm. Internet, Smartphone, computer oen atloe digital devices dawng kalawng mami kah ming, kum, bibina, thangna kum, bank information oen tlawhnatna kem oen kem nawh oen atloe tloe thli te adang. Mami lawng buh cak muithlip, nga-hawi muithlip, Pathen koeh bawk muithlip, awlthuina, cathutna kawng oen muithlip, cak vengkah muithlip, ip vengkah muithlip, ng’hing u hang vengkah muithlip, bi cet vengkah muithlip, thintoek thinsa awmngaih kawhoe vengkah muithlip; thangpek vengkah muithlip oen dyk vengkah muithlip boeih boeih te YouTube oen Facebook dawngah nawl nawlh ng’thlah u poepa. Kutzung, mikhai oen mikmuu kah awlhyp aka awm boeih khaw technology lawng a lawh thloep poen. Tedawngah, Artificial Intelligence (AI) he a tharaa tangkiik la awm. Dun oen dan, mawtna lawng cangsakna awl (law) sairap nawh atah vawng aka khyh myh khawpui angla awm vetih thlanghyn oen thlangthe thli lawng ngairung ngaira la khaw sa u poen ai.

Tedawngah, US ram atah sibawi lawng thlangtlo pakhat kah tlawhna oen kawnglam thui thai parap nawh — permission dang lamha angoe. Pum im membership form dawngkah member thli kah ming, thangna kum, address oen phone number thli khaw kymsym tih hawna ham awm; ngoe nawh atah seh oen vitvit neet paham awm — HIPAA (Health Insurance Portability and Accountability Act) ming nawh atah raina ng’tawng u ai. Mawtkung la na awm atah a zawl bik ah he ang kawng ming lawklak khaw ming nawh lak atah theen bet. Facebook oen YouTube Internet dawngah boeih det thuk parapna lawng khawsaan ham theen nawh. Dawr ah thaihu lai veng lai tyng oen tyng nawh poek heet coengah ng’lai u angla hawna ham awm. Cuihfimna a ngoe.

Smartphone ng’lai u boeih thai de ng’hawna u boeih thai thlan — lai ham tah zoei, cuih cangna tah rai. Internet oen Smartphone dung he “data” dung la awm. Zaan ah thlangthe thli lawng na khawleh te lai oen nawng dawngah a tlap u tih na hu hu ah thlaak. Tahe dungatah digital khawleh (digital footprint) rangoen atu na sai, mela na pha, atu a poek tih a thui tite ming boeih thai la awm poen. AI tah tharaa tangkiik. Elon Musk oen AI ben aka thoem thli ChatGPT aka sai thli lawng AI kah mingna he Ph.D pahih pathum aka dang saya thli kah athlaawk lak ah khaw theen ngaai ati u lawt. Hawna dan thoem nawh atah mah oen mah zan u khoeng vetih kai tlungkah amai tek pe zet angla awm thai. Kai tlung lawng cuuk thil kawi nih zoei manawh.

Thlangngau lawngtah thaihu theen nawh dawngah awmngaih, tede thlangcuih lawngtah cuihna dawngah awmngaih — Tahtuk Awlcuih


Make a one-time donation

Choose an amount

$5.00
$15.00
$100.00

Or enter a custom amount

$

Mah awlka on theology Pathen awltak cuihna cathut ca-uk ca-bel zawl ca tangkiik hun. Ka cathut thli he free de website he free nawh. Nan bawmna u saw ah Bawipa lawng zoutheenna pe tare hawn seh! Your contribution is appreciated.

Donate

Discover more

Subscribe to get the latest posts sent to your email.

Posted in