
Thlanghing cuihthomthaina on thaihu saithaina (human civilization) byh veng khatsut lawng a ty khawhin he bong 4 la a zakming u: Zaan ty (4000 BC — 500 BC, Arym ty (500 BC — 500 AD), Medieval ty (500 AD — 1500 AD) on Dungthai ty (1500 AD — tihin).
Cathoem thli lawng thlanghing he zaan ty kalawng kh’voh kh’voh ana cuih u hangtih arym ty pha veng tare ana cuih u; tecongah medieval ty on tahe mami dung (dungthai) kah thlanghing cuihthom-thaina on thaihu saithaina te a sang kok la a zakming u. Tede khatsut lawng bal tah zaan ty thlan ah khaw medieval on dungthai ty lak ah aka cuih ngai thlangthli ana awm u ro pon, ti. Khatsut khawpui thli tah tuidang ah pha, khatsut tah lai dangah awm. Liklui on hai-tlang (volcano) lawng khawram langsak kang tih vaan kalawng aka tla thuk kaat-hai thli lawng khawram auh sak, rawk sak tih lang sak kang tila a thui.
Zaan kah imsakna on tungling thli tah khangmai thlang la awm. Sungrai on pathen thli lawng khaw thom a sak pui pe u dawngah kawpok lawng pha thai nawh to khangmai la a sak u. Tihtluk la khangmai la a sak u de, lai raina lawng a tui la tle sak tih lai dang la, tui dang la phe tih rawk dingrii sak dawngah zaan khawpui awmna te a bawva pateng khaw cehtak thai tlaih nawh to lai raina lawng phep tih rawk sak kang la awm.
Tedawngah, tehe mami dungkah New York khawpui on imsang – imbou thli khaw kawlkalh ca ah rawk tih haata thai parap la awm. Mawtaw cabi on tangka auh kawng te khyh de — thlaisang (bridge) thlaibou on imsang imbou khawpui vangpui thli pateng khaw kawlkalh ca ah bang auh thai la awm. Ram pakhat pateng tuidang ah haa zip thai la awm. Continent (taih) pateng khaw haa zip thai la awm. Lai thaihu tah cak po thai nawh.
Laa synkung pakhat lawng hetila a thut.
“He lai dawng na hingna he
Ziin mang angla auh boih ai
Kawlkalh ca ah ziingna lawng a thing boih ai
He laihan na hing veng kah
na bi on na sainathli
Ruunkung Zisu teng na ceh pui ngai ai aw?”
Baibul lawng: — “Metitiah, thlaangboih he ram angla ni a awm.
a bawilenna khaw ram kah a paai angla ni a awm.
Ram tah reu tih a paai khaw zai.
Tede Bawipa kah awl tah zozah la cak”.
Amah hetila zakmingna lawng Pathen on thlanghing hai ah dungvongna on hinrok khawsak thai na ham mami ana cangpui.
